Machteloos – Overlast op de werkvloer van het azc

Een bewoner had zijn unitgenoot met een mes bedreigd en vervolgens achtervolgd. De politie werd ingeschakeld, maar kon door capaciteitsgebrek pas twee weken later langskomen om beide mannen te spreken. Uiteindelijk bleef het bij een waarschuwing aan de dader en het dringende advies om geen geweld te gebruiken en conflicten onderling op te lossen.

Ook bij andere incidenten, zoals geweld of brandstichting, blijkt dat capaciteitsdruk en prioriteitsstelling er soms toe kunnen leiden dat zaken niet verder komen dan een waarschuwing of een aantekening. Dat is de weerbarstige werkelijkheid van de asielopvang. Niet alleen op het azc, maar in de hele keten lopen medewerkers regelmatig tegen grenzen aan.

Dit soort situaties dwingt tot reflectie. Een paar maanden geleden was ik te gast bij De Nieuwe Wereld TV om te spreken over mijn boek: In de wachtkamer van de toekomst. De reacties van de achterban waren fel. Eén punt raakte me: "Je hebt het niet vaak over de overlastgevers." Hoewel dat niet het hoofdonderwerp van het boek was, zat daar een kern van waarheid in. Het zette me aan het denken: dit moeten we wél bespreken.

Ik zie het met regelmaat: een kleine groep overlastgevers kan de sfeer en veiligheid op een locatie sterk beïnvloeden. Denk aan intimidatie, diefstal en zelfs steekincidenten. De vraag is dan: wat kunnen wij als COA doen tegen overlast?

Het COA beschikt over verschillende instrumenten:

·       Waarschuwingen en financiële maatregelen: bij kleinere overtredingen wordt een bewoner aangesproken op gedrag of verliest tijdelijk een deel van het leefgeld.

·       Een time-out: een tijdelijke overplaatsing naar een andere locatie om afstand te creëren en de bewoner te laten reflecteren. Soms werkt dit, soms nauwelijks.

·       Intensieve begeleiding: via gerichte programma's proberen we gedrag te veranderen of bewoners met complexe problematiek beter te begeleiden.

·       Handhaving- en Toezichtlocatie (HTL): voor notoire overlastgevers is er een speciaal regime met intensiever toezicht.

·       Politie en strafrecht: bij strafbare feiten werkt het COA samen met politie en justitie.

Het probleem is dus niet dat er niets gebeurt. Deze instrumenten zijn er, maar in de praktijk blijken ze niet altijd voldoende. Juist daar ontstaat de frustratie op de werkvloer.

Wie bescherming krijgt, heeft recht op een veilige opvang. Maar daar hoort ook de verantwoordelijkheid bij om die veiligheid voor anderen niet in gevaar te brengen. Daarom moeten we met elkaar – als COA-collega’s, ketenpartners en samenleving – eerlijk kunnen spreken over overlast in de opvang. Niet als aanval op asielzoekers, maar omdat een open gesprek noodzakelijk is voor een eerlijker en beter werkend opvangsysteem.

We zouden in de asielketen meer onderscheid kunnen maken tussen bewoners die zich aan de regels houden en bewoners die structureel overlast veroorzaken of betrokken zijn bij ernstige incidenten.

Hoewel dit juridisch ongetwijfeld complex is, moeten we denk ik durven kijken naar een koppeling tussen gedrag in de opvang en de asielprocedure. Denk aan een puntensysteem dat de volgorde van behandeling bij de IND beïnvloedt. Wie zich constructief opstelt, de taal leert of vrijwilligerswerk doet, krijgt prioriteit. Wie betrokken is bij incidenten, sluit achteraan aan. En bij herhaaldelijke zware overlast zou de ultieme consequentie — hoe ingewikkeld de wetgeving nu ook is — uitzetting moeten zijn. De inhoudelijke beoordeling blijft gelijk (strikt op basis van de veiligheidssituatie in het land van herkomst), maar gedrag in de opvang krijgt directe consequenties.

De uitvoering serieus nemen betekent ook dat medewerkers en instanties bij ernstig grensoverschrijdend gedrag voldoende mogelijkheden moeten hebben om veilig te blijven werken en indien nodig effectief op te treden. Alleen zo kunnen we werken aan een systeem dat zowel menselijk als houdbaar is.